İlhamın potasında başka bir kent belleği: “Hikâye İstanbul’da Geçiyor”

İlgili Yazılar

Ankara’da caz ve film, AKM’de Anna Karenina: 14–20 Kasım sanat takvimi

Kasımın ikinci yarısında başkent festival ritmini sürdürüyor: 37. Ankara...

Kuzguncuk’un kucağındaki Sahipsiz Gölgeler

Türk grafik tasarımının, reklamcılık sektörünün ve güncel sanatın çok...

Kitaplık: Ahmet Ümit’ten Dikmen Gürün’e on bir kitap önerisi

Polisiye ustası Ahmet Ümit’in masalsı yolculuğundan Ed Yong’un hayvanların...

Vaktiyle bir iş aldık başımıza ki sormayın gitsin: Konuştuk!

Steven Roger Fischer, “Dilin Tarihi” eserinde, dilin yalnızca insana...

İnci Aral: “Yaşadığım ülkeyle bir derdim var”

Ülkenin kadın cinayetleri panoramasını çıkaran Verda’nın Ölümü romanı 2025’te...

PAYLAŞMAK GÜZELDİR!

Batılı yazarların ve sanatçıların gözünden İstanbul’un edebiyattaki ve sanatlardaki izini süren “Hikâye İstanbul’da Geçiyor” sergisi, kentin belleğine yeni bir pencere açıyor. Meşher’de izleyiciyle buluşan sergi, 16. yüzyıldan günümüze uzanan yaklaşık 300 kitabı, el yazmalarını, gravürleri, resimleri ve afişleri bir araya getiriyor.

 

E-Bülten'e Abone Olun

Sanata dair seçkiler ve yeni içeriklerden ilk siz haberdar olun.

YAZI: DR. NESLİHAN UÇAR KARTOĞLU

 

Edebiyattan görsel sanatlara dek pek çok farklı sanat alanına konu olan İstanbul, Beyoğlu’nun kadim gövdesinde muhteşem bir dokümantasyon sergisini ağırlıyor. Batılı yazarların, seyyahların ve düş anlatıcılarının yüzyıllarca İstanbul’dan nasıl beslendiğini zengin bir literatür birikimiyle sunan Hikâye İstanbul’da Geçiyor sergisi Meşher’in iki katına yayılarak yoğun içeriği ve derli toplu anlatımıyla kentin belleğine derin ve merak uyandırıcı bir kapı aralıyor. Ebru Esra Satıcı ve Şeyda Çetin’in küratörlüğünde gerçekleşen sergi, 18 Ocak’a kadar açık kalacak. 

Hikâye İstanbul’da Geçiyor” sergisi Meşher’in iki katına yayılarak yoğun içeriği ve derli toplu anlatımıyla kentin belleğine derin ve merak uyandırıcı bir kapı aralıyor.

Sergi, 16. yüzyıldan günümüze farklı dönemlerde ve çeşitli edebî türlerde üretilmiş İstanbul temsillerini merkezine alarak Batı edebiyatının kurmaca yapıtlarındaki izlerini inceliyor. Ömer Koç Koleksiyonu’ndan yaklaşık 300 kitabın yer aldığı seçkide yazarlara ait el yazmaları, nadir ilk baskılar ile imzalı ve ithaflı kitaplara farklı kaynaklardan gravür, resim, nota kitapçığı, film, afiş gibi çeşitli yapıtlar ve gazete kupürleri eşlik ediyor.

Serginin her noktasında kenti tanıdık veya keşfedilmeyen bir eserle gözlemleme fikri izleyiciyi İstanbul’un geniş âleminde zamandan bağımsız bir yolculuğa çıkarıyor. Sergideki her vitrin detaylarıyla kente dair hikâyelerin satırları arasında düşsel anları, hatıraları paylaşıyor.

Küratörlerin incelikle tasarladığı sergileme tüm parçalar arasında, görünmez ancak somut bağlar kuruyor. İzleyici için bu bağlar bir İstanbul romanının sayfalarında gezerken olay örgüsü içinde dengeli ve kalabalık bir akış yaratıyor. Örneğin John Frederick Lewis’in Kebapçı Dükkânı, Üsküdar (1858) ve Edgar Seago’nun Ahşap Evler (1971-74) isimli resimleri kentin farklı dönemlerinden farklı sokakların izlerini taşıyor ve yakınlarında konumlanan Izora C. Chandler’ın Bir Konstantinopolis Köpeği gibi kentin sokak köpeklerine ilişkin edebi yapıtlarla tamamlanıyor. Böylece izleyici resimlerde sadece sokakların hafızasına değil, bu sokakların ayrılmaz parçası olan sessiz sakinlerinin de önemine tanık oluyor.

Bu serginin belki de en heyecan verici yönü kentin belleğine, geçmişine, geleneklerine, çok kültürlülüğüne ve deneyimlerine dokunan birçok Batılı yazarı tanımak ve ait olduğumuz bu şehre ilişkin çeşitli gözlemlerini güçlü kalemlerinden akan etkileyici cümlelerden okumak. Örneğin, Thomas Woodrooffe’nin “ (…). Aşağıda Galata Köprüsü’ne yakın, iğrenç görünüşlü yiyecekler, ucuz içkiler satan dükkânlar şimdiden her milletten asker ve denizciyle dolmuştu. Pera bayağı, pasaklı, pis gözüken bir yerdi. Haliç’in karşısındaki İstanbul ise camilerin ve sarayların ebedî görkeminde güvenle uyuyor gibiydi; sanki bu edepsiz modern çöplükle hiçbir ilgisi yoktu” gibi gözlemine yer veren romanı Deniz Macerası’nda (1938) geçen bu cümleler…

Woodrooffe’nin söz konusu romanı da Jean Leune’nin Yanan Kanatla (1931) ve Theresa Révay’ın Boğaz’ın Öbür Kıyısı (2013) gibi edebi eserleriyle beraber sunuluyor. Bu eserlere Aleksandr Z. Silaev’in illüstrasyonlarla destekli eşsiz İstanbul’un Gölgeleri (1923) çalışmasının ilk baskısı da eşlik ediyor.

ELEŞTİREL TUTUMLU HİCİVLİ HARİTALAR

Sergide I. Dünya Savaşı ve 93 Harbi sürecine de referans veren çok çeşitli çalışmalar yer alıyor. Frederick William Rose ve Arthur Kampf’ın eleştirel tutumlu hicivli haritaları bu bağlamda değerli görsel örnekler. Bu haritaların ötesinde I. Dünya Savaşına dair hatıra eşyaları, örneğin Türk Piyadeleri Ateş Altında isimli elle boyanmış bir 24’lü asker setini, Şark’ta Savaş isimli bir tombala oyununu, benzer içerikli bir yapbozu, seramik figürleri ve ittifakı simgeleyen bir hatıra dokuması gibi farklı parçaları görmek mümkün.

Sergi, izleyiciyi, Georg Graf von Rumpf’ın at üstünde portresini (1772) yaptığı Humbaracı Ahmed Paşa olarak bilinen Claude-Alexandre de Bonneval gibi özellikli karakterlerle tanıştırıyor. 14 Temmuz 1675’te Fransa’nın Coussae şehrinde soylu bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Bonneval, Fransız subayı olarak görev yapmış. Müslüman olduktan sonra Ahmed adını alan Bonnevel, birçok esere konu oluyor. Sergide yer alan Jacques Almira’nın İstanbul’a Kaçış veya Kont de Bonneval’ın Hayatı (1986) isimli romanı ve Gwen de Bonneval’ın Hugues Micol’un çizimleriyle bir araya getirdiği Bonneval Paşa. 3. Türk isimli çizgi roman çalışması bu eserlerden birkaçı.

PİERRE LOTİ ROMANLARI ÖZEL BİR ÖNEM TAŞIYOR

Osmanlı Padişahı II. Mahmut ve kaldırdığı Yeniçeri Ocağı da Batılı yazarların ve sanatçıların dikkatini çeken bir konu oluyor. Henri-Guillaume Schlesinger’in yeni ordu üniformasıyla II. Mahmut resmi (1836), Charles Bétout’un Yeniçeri isimli tarihsiz resmi ve Jason Goodwin’in Yeniçeri Ağacı (2006) isimli romanı dikkat çeken bu konunun nişanlarından bazıları olarak zihinlerde kalıyor. Ayrıca bu bölümde II. Katerina Dönemi (1762-1796) olduğu düşünülen St. Petersburg yapımı porselen yeniçeri figürlerini de görmek mümkün.

Sergide en çok dikkat çeken yazar ise Altın Boynuz’da muhteşem bir konuma adı verilerek onurlandırılan Pierre Loti oluyor. Loti’nin Bezgin Kadınlar (1906) ve Aziyade (1876-77) romanları bu sergide özel bir önem taşıyor.

Sergilemede küratörler Bezgin Kadınlar’ın farklı basımlarıyla romanda yer alan Melek, Zeynep ve Cenan karakterlerine ilham veren Nuriye, Zinnur ve Marie Léra’nın imzalı fotoğraflarına da yer veriyorlar. Roman kısaca Osmanlı kadınlarının toplumdaki yerini anlatıyor.

Bu üç hanımefendi de romana esin veren harem kadınları rolünde Loti’yle gizlice görüşüp hem harem hayatını hem de üzerlerinde hissettikleri baskıyı ve umutları aktararak bu çalışmanın doğmasına aracı oluyorlar.

Loti’nin sergiye konu olan bir diğer eseri ise Aziyade.

27 yaşındaki bir İngiliz subayın 1876’da Selanik ve İstanbul’da görevli olduğu dönemde Aziyade isimli 18 yaşındaki bir Çerkez kızı ile yaşadığı gizli aşkın öyküsü olan bu roman, kahramanı subayın hatıratı ile arkadaşlarına ve kız kardeşine yazılmış mektuplar şeklinde kaleme alınıyor. Sergide bu mektuplardan parçalar ve Loti’nin romana ilişkin eksiksiz el yazması da sunuluyor.

Harem teması sadece Pierre Loti tarafından değil, aynı zamanda Antoine Le Camus tarafından da konu ediniliyor. Yazarın Abdeker veya Güzelliği Koruma Sanatı (1754) isimli romanı harem kadınlarının sağlığından sorumlu olan Abdeker’in âşık olduğu cariye Fatmé ile ilişkisini ve bu güzel cariyeye aktardığı tıbbi ve kozmetik bilgileri konu alıyor. Harem dünyası ile pratik reçetelerin harmanlandığı roman birçok kez yeniden basılıyor; İngilizce, Almanca, İtalyanca ve İspanyolcaya çevriliyor. Tüm bu yazın yolculuğunda Pierre Benoit’in Yakub’un Kuyusu (1925), Stanwood Cobb’un Boğaziçili Ayşe. Bir Konstantinopolis Aşkı (1915), Alexandra Roubé-Jansky’nin Kara Gül (1932) ve Émile Edwards’ın Naciye. Küçük Hanım (1912) romanları gibi nice çalışma serginin katmanlarını oluşturuyor. George W. M. Reynolds’un Haremdeki Aşklar: Bir İstanbul Hikayesi, (1871), Rudolf Lindau’nun Bir Efendinin Hikâyeleri (1903), Armand Dubarry’nin Altı Türk Serüveni (1878) ve Christoph Peters’in Geceden Örtü’sü ise (2003) diğer kente dokunan edebi örneklerden birkaçı oluyor.

Bunlar arasında Claude Farrère’nin 1933 tarihli el yazmalarıyla beraber sergilenen Ankaralı Dört Hanım adlı romanı ise ismiyle dikkat çekiyor. Farrère, Pierre Loti ile Fransız edebiyatçıları arasında Türkiye ile en yakın ilişki kuran yazarlardan biri. Kısa bir dönem İstanbul’da yaşayan yazar, yaşamı boyunca bu kadim kenti zaman zaman ziyaret ediyor. Ankaralı Dört Hanım ise 1920 sonları ile 1930’lu yılların başlarında geçen iki aşk hikayesi etrafında, İstanbul ve Ankara’da yaşanan sosyokültürel dönüşümleri anlatıyor. Romana adını veren hepsi Osmanlı doğumlu farklı kuşaklardan dört kadın gelenek ile modernliğin, Osmanlı değer yargıları ve Batılı yaşam tarzının bireyler üzerindeki farklı etkilerini temsil ediyorlar.

Tüm bu zengin seçkinin içinde Victor Hugo da bir başka önemli tanıdık kahraman. Doğululuklar (1829) eserinin ilk baskısının sunuş kopyası William P. Ball’ın Türkiye’den Şiirler (1872) çalışmasıyla beraber sergileniyor. Şark teması altında da Julius Stinde’nin Frau Buchholz Şark’ta (1888) ve Hezekiah Butterworth’ın Şark’ta Zikzaklı Yolculuklar (1884) eserleri dikkat çekiyor. Özellikle Butterworth’ın çalışmasındaki gravürler nefes kesici görsel belgeler olarak izleyiciyi karşılıyor. Görsel bağlamda bu konuya bir başka örnek ise anonim bir sanatçı tarafından 5 Ekim 1839’a tarihlendirilen Mesele Uyuyor, Şark Meselesi serisinden, La Mode’da yayımlanmış bir taş baskı.

Sahneye ilişkin örnekler arasında ise sergi kapsamında Hector Crémieux ve Adolphe Jaime’nin Türkler. Üç Perdelik Operakomik (1980) ve Jacques Copeau’nun yönetmenliğindeki Bajazet’e ait belgeler (1937) görülüyor. Elkanah Settle’ın Makbul İbrahim Paşa’sı (1677) ve Henry Payne’nin Konstantinopolis Kuşatması (1675) ise diğer sahne örnekleri olarak seçkide yerini alıyor.

Serginin Victor Hugo kadar aşina olunan ünlü isimlerinden biri de Jules Verne. Denizler Altında Yirmi Bin Fersah gibi ünlü romanlarıyla tanıdığımız Verne’in İnatçı Keraban isimli romanı farklı baskıları ve Bennett’in 101 çizimi ve haritasıyla beraber sergileniyor. Romana adını veren Kereban Ağa, İstanbul’da yaşayan varlıklı ancak cimri bir tütün tüccarıdır. 1882’de bir ramazan günü Hollanda’dan İstanbul’a gelen dostu Van Mitten ve uşağı Bruno’yu Üsküdar’a yemeğe davet eder. Ancak Boğaz’ı geçmek için yeni bir vergi getirildiğini öğrenince bu vergiyi ödemeyi reddeder. Bunun yerine Tophane’den başlayarak kara yoluyla Karadeniz’i boylu boyunca dolaşıp şehrin Anadolu yakasına geçmeyi tercih eder. Ağanın bu inadı ona yüzlerce altına mal olacak maceralı bir yolculuğa çıkmasına neden olur. Bu romanla yazar Karadenizli kentlerdeki sosyal konuları, gelenekleri, yapısal detayları ve gündelik yaşam pratiklerini okuyucusuna aktarmış olur. Kahraman tütüncü olunca bu vitrinde Türk kafası şeklinde eski bir Fransız tütün seramik kavanozu da sergilenir.

İSTANBUL’UN İLHAM OLDUĞU SİNEMA AFİŞLERİ

Sergi çerçevesinde İstanbul’un ilham olduğu veya konu olarak içinde yer aldığı çeşitli sinema yapımlarının afişleri ve DVD’ler de paylaşılıyor. Alain Robbe-Grillet’in yönetmenliğini yaptığı Ölümsüz Kadın (1963), Josef von Bäky’in yönetmenliğini üstlendiği Münchhausen (1943), Andrew Marton’un yönettiği The Secret of Stambou (1936) ve Bond filmleri afişleri bu örneklerden birkaçı. Jules Dassin’in yönettiği Topkapı’nın (1964) ve Virginia Woolf’un bir biyografisinden (1928) uyarlanan Sally Potter’ın yönettiği Orlando’nun (1992) afişleri de bu bağlamda çok özel örnekler oluyor.

Seçkinin arasına dağılmış Batılı sanatçıların gözünden kente dokunan yağlıboya tablolar, kâğıt üzerine farklı tekniklerde çalışmalar sanatçılarının merak duygusunda katmerli bir izleme zevki sunuyor. Alfred de Curzon’ın Pera’daki Mezarlık resmi, 18. yüzyıl sonlarında kaleme aldığı anılarına da yer verilen Thomas Hope’un Osmanlı kıyafet çizimleri (1798), Edward Lear’ın Eyüp’teki Mezarlıktan Haliç eseri (1850), Augustus John Hare’nin Elçilik Bahçesinden Konstantinopolis Görünümü (1869) ve Gaspare Fossati’nin Pera’daki Britanya Elçisinin Konutundaki Kıyafet Balosu çalışmaları (1845) Batılı ressamların İstanbul’a dair gözlemleriyle birlikte dönemin yabancı konuklarının ve elçilerinin yaşamlarından izler de aktarıyor.

Serginin bir başka dikkat çeken edebi eser türü ise polisiye romanları oluyor. Gérard de Villiers’ın S.A.S. İstanbul’da’sı (1965), Don Smith’in Gizli Görev: İstanbul’u (1969), M.G. Braun’un Spyros’a Rahat Yok’u (1959) ve Jean Bruce’un Boğaz’daki Gölgeler’i (1954) bu türde görülebilecek örnek eserlerden bazıları.

Seçkinin romanların arasında belki kısmen gözden kaçan edebi ürünleri ise şiir kitapları oluyor. Victoria (Vita) Sackville-West’in Batı ve Doğu Şiirleri (1917), Violet Fane’in Hac ile Hilâl Altında’sı (1896) ve Herminée Howyan’ın Şark Görüntüleri (1923) bu bağlamdaki özel örnekler.

İzleyiciler, tüm bu birikimle İstanbul’un arka plan olarak Batılı yazarlar ve sanatçılar tarafından nasıl kullanıldığını gözlemlerken kentlilerin veya özellikli kişilerin, tarihi olayların ve geleneklerin önce edebiyata sonra diğer sanat alanlarına nasıl yansıdığını da görme fırsatı yakalıyor. Öte yandan geçmiş ve bugün, kurmaca ve gerçek, Doğu ve Batı gibi ikilikleri yeniden değerlendirme, anlama ve deneyimleme şansı elde ediyor. Özellikle yazın meraklıları için tam bir keşif alanı olan sergi muazzam bir kaynak, derin bir kazı alanı olarak yükseliyor.