Vaktiyle bir iş aldık başımıza ki sormayın gitsin: Konuştuk!

Steven Roger Fischer, “Dilin Tarihi” eserinde, dilin yalnızca insana özgü bir mülkiyet olduğu yönündeki yerleşik kibri sarsarak dört milyon yıllık devasa bir evrimsel serüveni önümüze seriyor. Maharetli bir dil bilimcinin soğukkanlılığıyla bilim maskesi takmış hurafelerin maskesini düşüren yazar, platomuzu her şeyi görebileceğimiz geniş bir perspektife kuruyor.

YAZI: ADNAN SARACOĞLU

Bu yazı İthaf Sanat’ın Nisan 2026 sayısında yayımlanmıştır.

Ne zaman bir alana, bir bilgi işleme sahasına girsek orada yüzyıllar boyunca biriken hafriyatı ortadan kaldırmaya uğraşıyoruz. İşin komiği, hafriyatı yüceltenler, orada öylece dursun diye diretenler o kadar güçlü ki bazen bilginin tozunu bile alamadan canımızı zor kurtarıyoruz. Genelde fatura sosyal bilimlere kesilir, deney gözlemle yol alana günah ilişmez sanılır, oysa nice dev laboratuvarların kirli güç ilişkileriyle bilimi harman eylediği gözden kaçırılır.

İçindeki bilgi yoğunluğuyla güç bela başa çıkabildiğim “Dilin Tarihi” kitabına daldıkça aklıma hep bu engeller, çarpıklıklar üşüştü. Steven Roger Fischer, maharetli bir dil bilimcinin soğukkanlılığıyla bir yandan milyonlarca yıllık bagajı açıp içindekileri okura tanıtıyor, diğer yandan hurafelere, özensiz araştırmalara fiske atıp bilimsilerin maskesini düşürüyor. O kadar alışmışız ki dili yalnızca insanların konuştuğunu savlamaya, o kadar keyfimizi gıcırdatmışız ki en iyi, en yetkin, en köklü dilin bizim konuştuğumuz dil olduğu mavalıyla… Bu hep aynı açıdan çekilen sığ planlarla dolu film bitti arkadaşlar, platomuzu hemen her şeyi görebileceğimiz bir yere kuruyoruz.

“Hayvanlar arası iletişim ve dil” bölümüyle insan dilimize yeni cesur hamlemizi yapıyoruz. En basit tanımıyla; “bilgi alışverişi aracı” olan dili hayvanlara yakıştırmamak ne ola ki! Arılar dans ediyor, karıncalar feromon bırakıyor, balinalar sopranoları kıskandıracak şarkılar söylüyor, Afrika gri papağanı Alex, hem kuşça hem insanca konuşuyor (farklı dilleri öğrenme tekeli gitmiş elimizden) insan hayvanı sınadıkça kendisi daha çok şey öğreniyor ve kibri kırılıyor. 30 ila 18.000 hertz arası sesleri duyabilen (on oktavcık) insanın, bu eşiğin çok altında ve çok üstündeki seslerden yeni yeni haberdar olması da cabası. Goriller, şempanzeler, bonobolarla yapılan sayısız deneyden sonra dilbilimciler düşünüp kaşınıp şu kanıya varıyorlar: “Dil yetisine sahipler.”

Bonobo Kanzi ile iki yaşındaki insan yavrusunu çeşitli komutlar vererek yarıştırıyorlar ve Kanzi kazanıyor: Çocuk konuşuyorsa bonobo da konuşuyor.

Dil saadetini hayvana yakıştırmazken bu kez hangi insan sorusu pusuda bekliyor, dört milyon yıllık yolculuğumuz başlıyor. Australopithecus ve Homo iki temel tür olarak ihtiyaçlarının farkında olup minik stratejiler geliştirdikçe insan dilinin yolları döşeniyor. Beyin hacimleri arttıkça taş çekiç, balta, bambu sal derken, iyiden iyiye karmaşık planlamalar yapılıyor ve şart kipi içermesi muhtemel iletişim dinamiği kuruluyor. Homo erectus’un sembolik dile doğru ilk adımını çoktan attığı, sözel dili belli ölçülerde kullanabildiği ancak anatomik kapasitesinden dolayı uzun ve karmaşık ifadeler kullanamadığı düşünülüyor. Bugün hakaret malzemesi olarak kullanılan Neandertallerin dil kullanma becerisinde önemli bir aşamayı geçtiklerini, hızlı ve akıcı konuştuklarını, üst düzey toplumlarını idare ettiklerini, anatomik açıdan da dil kemiğine, geniş dil altı kanalına sahip olmakla bizimkine yakın seviyelere geldiğini öğrenip sapiensler adına onlardan özür diliyorum.

Dananın kuyruğu tam 150.000 yıl önce kopmuş, dil bizi vezir ve rezil etmeye başlamış. Yaygın kanıya göre Afrika merkezli bir göç furyasıyla Homo sapiens, dört bir yanı yurt eylemiş. Tam burada kitap içindeki meşhur ezber bozanlardan biri neşet ediyor: Bir Ursprache yani köken dil hiç varolmamıştır diyor Polinezya Dilleri Enstitüsü Müdürü Fischer. İleriki bölümlerde daha çok kutsal kitap temelli yüce ve cüce dil tasniflerine de karşı çıkıyor yazarımız. Oysa biz çok severiz melek-şeytan dikotomisini, Sami dilleri yüceltip Yafesçi dilleri yerin dibine gömen mitolojiyi… Dillerine kara çalalım ki kendilerini uygarlaştırırken yarısını yok edişimiz makul görülsün. Köken dil yok demiştik; insan sözlü dili, yüz binlerce yıl boyunca insan beyni ve konuşma organlarının gelişmesiyle eş zamanlı olarak evrim geçirmiştir. Anlayacağınız, o anlı şanlı dillerimiz biz seyreyler iken yollarda düzülmüş.

İlk aileler bölümünde, dünyadaki dil aileleriyle tanışıyoruz. Tek heceli, bükümlü, eklemli dillerin bini bir para. Akıl almaz avantajları sayesinde Hint-Avrupa dil ailesini anamız babamız gibi tanırken 192 üyesi olan Çad dillerinden habersiz bugünlere gelmişiz. Eskilerin en afili Mısır hanedan dili bugünleri göremezken Yeni Gine’nin “baldırıçıplakları” insanlığa 700 dille katkı sağlamaya devam ediyor. Kırılgan organizmalar olan diller, kolayca değişir dönüşürken Çincenin binlerce yıl içinde etkisini kaybetmeden ve çok büyük değişimler geçirmeden bugünlere gelmesi de Japoncanın hısım akrabasız yalağuz kalması da pek manidar.

Ekonomik ve siyasi iktidar merkezlerinin yapay etkisiyle bazı diller her yeri etki altına alıyor, anadil konuşucuları stratejik kararlar alıp güçlü dile yöneliyor. Bu homojenleşme bir fırsat mı yoksa büyük bir kabus mu birlikte göreceğiz. İronik bir durum içinde olduğumuz su götürmez bir gerçek: Binlerce dil yok olmasına rağmen onun üzüntüsünü taşımıyoruz, kendi çocukluk dilimizdeki küçük sözcük kayıplarınaysa kahroluyoruz.

Yazının Tarihi kitabında çok daha kapsamlı ele aldığı yazının gelişimi konusuna mütevazı bir bölüm ayırıyor yazar. Hecesel, logografik, alfabetik yazıları örneklendiriyor. Mısır piktogramları, runik alfabe, Çin Wen-Dze’si, Paskalya’nın aşırı sevimli Rongorongo’ları gözümüzün önünden geçiyor.

Dilin bilimini yapanlara saygıda kusur edilmiyor. Büyük bilgin Von Humboldt burada da karşıma çıkıyor, el sallıyorum. Hint dil biliminin takipçisiz kalmasıyla çok şey kaybettiğimizi düşünüyorum. İbn Sibeveyh, şaşaalı bir bilgin olarak kitaba koca gölgesini düşürüyor ama sonrasında yığınla Avrupalı bilginin kılı kırk yaran çalışmalarıyla bugünlere geliyoruz.

Derine dalmak isteyen okurları güdüleyen kitabın, bölüm sonlarındaki bir sayfada harika özetler sunması işimizi kolaylaştırıyor. Argo ve cinsellikle ilgili alıntılar, ağırbaşlı metne haylazlık katıyor. Yapay zekânın başımıza ne işler açabileceğini yirmi beş sene önce sormuş olmasıysa beni bir nebze ürpertiyor.