Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Genç, güzel sanatlar fakültelerinin geleneğin taşıyıcısı ve çağın estetik sorularının takipçisi olduğunu söylerken geleneksel Türk sanatları eğitiminde pratiğin teoriyi gölgelediği üzerinde duruyor. “Geleneksel Türk sanatları, bir dünya görüşünün, kozmolojinin, toplumsal hafızanın ve dilin taşıyıcısıdır. Müfredat, hem uygulamalı hem düşünsel hem de yorumsal eksende yeniden inşa edilmelidir” diyor.
E-Bülten'e Abone Olun
Sanata dair seçkiler ve yeni içeriklerden ilk siz haberdar olun.
YAZI: DUYGU ÖZSÜPHANDAĞ YAYMAN
Prof. Dr. Mustafa Genç, tüm Anadolu’da dokuma araştırmaları yapan, kökboyanın değerini görünür kılan, yeni boyama reçeteleri bulan, herkesin kendi başına boyayabileceği sistemi geliştiren bir geleneksel Türk sanatları sanatçısı. Türkiye’de deniz salyangozları ile boyamayı ilk o yaptı, dünyanın yedinci kırmızı renk veren doğal boya böceğini literatüre kazandırdı. Sanatçı, bilgilerini üniversite çatısı altında bırakmayıp çeşitli mecralarda herkesle paylaşan, geleneksel sanatların teknik beceriden ibaret olmayıp arkasındaki anlam alanını, yaşam biçimini öğrencilerine aktaran bir akademisyen. Üstelik fakülteyi “bütünüyle entelektüel bir organizma” diye niteleyen, müfredatın elden geçirilmesi gerektiğini belirten bir dekan. Süleyman Demirel Üniversitesi (SDÜ) Güzel Sanatlar Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Genç, geleneksel Türk sanatlarında müfredatın çoğunlukla üretime dayandığına, eğitimin düşünsel ve kuramsal boyutunun arkada kaldığına dikkat çekiyor. Dokuma, tezhip, hat, ebru gibi pek çok sanatın anlam dünyasının görünür hale gelmesi için geleneksel sanatlar eğitiminin çok yönlü olması gerektiğini belirten Genç, şöyle diyor: “Geleneksel Türk sanatları, bir dünya görüşünün, kozmolojinin, toplumsal hafızanın ve dilin taşıyıcısıdır. Fakat eğitimi çoğu zaman teknik aktarım düzeyinde kalırken öğrenciler form kazandırmayı öğrenirken içerik okuyamıyor. Müfredat, uygulamalı, düşünsel ve yorumsal eksende yeniden inşa edilmelidir. Bu alanın geleceği, geleneğe sadakati ve yenilikçi yorumu taşıyan yani hem zanaatkârı hem de entelektüeli yetiştirebilen kurumlardan geçmektedir.”

“SANAT EĞİTİMİ HERKESE LAZIM”
Sanatı nasıl tarif ediyorsunuz? Eğitimi ve sanat eğitimini nasıl tanımlıyorsunuz?
Sanat, bireylerin duygu, düşünce, hayal gücü ve estetik anlayışlarını çeşitli ifade biçimleriyle dışa vurduğu, özgün bir anlatım alanıdır. En önemlisi, tahayyüle bağlı olmasıdır. Akılla, bilimle birlikte, üretenin hayal gücüne bağlıdır. Bilimin sınırları olabilir ama tahayyülün olmaz. Sanat, bu yüzden evrenseldir ve belirli bir döneme bağlı değildir. İnsanların kendini ifade etme, anlam arama, çevresiyle duygusal ve entelektüel bağ kurma çabalarının ürünü olarak görsel, işitsel, duyusal biçimlerde somutlaştırılabilir. Bireysel üretim süreci olmanın ötesinde, toplumsal ve kültürel etkileşimin de aracıdır. Sanatın temel unsuru, hayal ettiğini ifade etme biçimidir. Eğitimi; bireyin bilgi, beceri, tutum, değer ve davranışlarını istenen yönde geliştirmeyi amaçlayan, hedefler doğrultusunda gerçekleştirilen, planlı ve sistemli bir süreç olarak tanımlayabiliriz. Bireyin gelişimini destekler, toplumsal yaşama uyum sağlamasını, kültürel değerlerin aktarımını amaçlar. Sanat eğitimi; bireyin estetik duyarlılığını, güzel algısını, yaratıcılığını ve ifade becerilerini geliştiren öğrenme sürecidir.

Sanat eğitimi ne için vardır? Sanatın eğitimi ne kadar mümkün olur?
Estetik bakışı, yaratıcılığı ve kendini ifade etme becerisini geliştirmek için vardır. Bu sayede insanlar sadece sanat üretmeyi öğrenmez; düşünmeyi, duygularını anlamayı ve çevresine farklı gözlerle bakmayı da öğrenir. Kişideki potansiyelin sistemli ve bilinçli geliştirilmesini sağlar. Yaratıcılığın desteklendiği, estetik bakışın güçlendirildiği, eleştirel düşüncenin teşvik edildiği bir alandır. Bireyin iç dünyasını zenginleştirirken toplumsal değerlerin ve kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlar. Sanat eğitimi sadece sanatçı yetiştirme amacı taşımaz; düşünen, hisseden, üreten ve kültürel değerlere duyarlı bireyler yetiştirmeyi hedefler, hayal gücünü destekler.
Sanatın eğitimi ne kadar mümkün olur?
Sanat, özü itibarıyla yaratıcılığa, duyguya ve bireysel yoruma dayalıdır. Bu yüzden tamamen öğretilmesi değil, geliştirilmesi ve yönlendirilmesi mümkündür. Sanat doğuştan gelen bir yetenek gibi görünse de doğru ortam ve rehberlikle yetenek büyük ölçüde geliştirilebilir. Sanat eğitiminde öğretmekten çok, yaratıcı süreçlere rehberlik etmek esastır. Yani sanat eğitimi mümkündür ancak ezbere dayalı değil; özgürlüğe, denemeye ve keşfetmeye açık bir anlayışla verildiğinde anlamlı olur.
“DOKUMA, BİR YAŞAM BİÇİMİ”
Eğitiminize halıcılık ile başlamışsınız ve akademik uzmanlığınızı geleneksel Türk sanatlarında derinleştirmişsiniz. Aldığınız sanat eğitiminden nasıl etkilenmiştiniz? Önce geleneksel sanatların tek dalını öğrenirken sonra bunu çeşitlendirmek ufkunuzu nasıl genişletti?
Üniversite sınavına girdiğim dönemde öğretmenlik, iki yıllık meslek yüksekokullarıyla yürütülüyordu. SDÜ Halıcılık Programı da bu kapsamdaydı, mezunlar Halk Eğitim Merkezlerinde kadrolu öğretmen olabiliyordu. Puanım birçok mühendislik bölümüne yeterliydi ama aileme destek sağlamak, kısa sürede iş hayatına atılmak için Halıcılık’ı tercih ettim. Ancak ikinci sınıfa geçtiğim yıl öğretmenlik dört yıla çıkarıldı ve bizlerin kadrolu atanma hakkı kaldırıldı. Mezuniyetimin ardından Aydın Halk Eğitim Merkezinin usta öğreticilik sınavını kazandım fakat Karacasu’da kursiyerler “hocanın erkek” olduğu gerekçesiyle eğitime katılmak istemeyince başlayamadım. Benim için hem yön değiştirici hem de sorgulatıcı bir eşik oldu. Dokumaya ilgimi derinleştirmek istedim. SDÜ Güzel Sanatlar Fakültesinin yetenek sınavlarında Geleneksel Türk Sanatları Bölümüne kabul edildim. MYO’daki eğitimim tekniğe odaklıydı. Güzel Sanatlar ise sanat ve tasarımın dünyasını açtı. Özellikle ikinci sınıfta Fahrettin Kayıpmaz Hoca’mın etkisiyle dokumanın kültürel, tarihsel ve düşünsel bağlamı olduğunu fark ettim. Dokuma, yüzeyde ipliklerin bir araya gelişi gibi görünse de aslında toplumsal olaylardan coğrafyaya, matematikten kimyaya, sanat tarihinden felsefeye çok sayıda disiplini barındırır. Sadece iyi bir zanaatkâr olmanın yetmeyeceğini anladım. Tasarım, restorasyon, kökboya gibi alanlarda da kendimi geliştirmeye çalıştım. Dokuma, bir okuma biçimi, anlam arayışı, düşünme eylemi hâline geldi.

Bu entelektüel derinlikteki gelişiminizi destekleyen başka eğitimler de aldınız mı?
Evet, disiplinler arası bir çaba içinde oldum. Ressam akademisyen Ergin İnan’dan resim, Prof. Dr. Oktay Aslanapa, Prof. Dr. Selçuk Mülayim ve Prof. Dr. Uğur Derman’dan sanat tarihi, Prof. Dr. Recep Karadağ’dan kökboya, Mehmet Genç’ten Osmanlı iktisat tarihi, Prof. Dr. Süleyman Seyfi Öğün ve Prof. Dr. Besim Dellaloğlu’ndan sosyoloji, Zeki Demirkubuz, Yüksel Aksu gibi yönetmenlerden sinema, Vedat Tezcan’dan felsefe dersleri aldım. Bütüncül bakabilmeyi, disiplinler arasında organik bağ kurabilmeyi bana öğreten kişi, vizyonumu en çok etkileyen Fahrettin Kayıpmaz Hoca’mdır. Onun rehberliğinde, geleneksel dokumayı üretim nesnesi değil, çok katmanlı anlam alanı olarak görmeyi öğrendim. Dokuma, meslekten ziyade bir yaşam biçimi. Aynı zamanda kültür okuması, hafıza pratiği hatta düşünsel arayışın taşıyıcısı hâline geldi. Geleneği tekrarla yetinmek yerine onu anlamaya, sorgulamaya ve çağdaşlıkla diyalog kuracak şekilde yeniden düşünmeye çalışıyorum. Ancak bu şekilde, dokuma gibi kadim bir alanın çağımızla bağ kurabileceğine inanıyorum.
Günümüzde geleneksel Türk sanatları eğitimi veren kurumları nasıl yorumlarsınız?
Bu eğitim, Türkiye’de birçok üniversitenin güzel sanatlar fakülteleri ile bazı meslek yüksekokullarında verilmektedir. Ayrıca Kültür Bakanlığı, belediyeler, vakıf ve dernekler ile Halk Eğitim Merkezlerinde de kurs ve programlar aracılığıyla yürütülmektedir. Ancak bu çeşitlilik, beraberinde ciddi bir nitelik farklılığı ve eğitimde yönsüzlük sorununu da getirmektedir.


Ayrışan yanları ve eksikler var mı?
Ayrışan yönler genellikle akademisyenlerin formasyonundan kaynaklanır. Örneğin, bazı fakültelerde sanat tarihi altyapısı güçlü akademisyenler geleneksel sanatı tarihsel bağlamıyla sunarken bazı kurumlarda daha çok teknik ya da el işçiliğine dayalı öğretim öne çıkmaktadır. Eksikliklere gelirsek öncelikle bütüncül bakış eksikliğinden söz etmek gerekir. Geleneksel Türk sanatları, bir dünya görüşünün, kozmolojinin, toplumsal hafızanın ve dilin taşıyıcısıdır. Fakat bu sanatların eğitimi çoğu zaman teknik aktarım düzeyinde kaldığı için öğrenciler form kazandırmayı öğreniyor ancak içerik okuyamıyor. Diğer eksiklik, çağdaşlıkla kurulamayan bağdır. Bugünün estetik ve düşünsel ihtiyaçlarıyla yeniden düşünmek yerine, nostaljiye sıkışmış yeniden üretim döngüsü sürdürülüyor. Öğrenciler, eskiyi taklit etmeyi sanat olarak görüyor. Oysa gelenek, durağan değil, çağın ruhuna göre yeniden yorumlanabilir bir yapı sunmalıdır. Bu da disiplinler arası bir yaklaşımla mümkündür. Antropoloji, sosyoloji, felsefe, tarih ve sanat kuramı gibi alanlarla güçlü bağlar kurulmalıdır.


