Küratörlüğünü Çelenk Bafra’nın üstlendiği 7. Mardin Bienali, “GÖKzemin” temasıyla yeryüzü ile gökyüzü, geçmiş ile bugün arasında sarsıcı bir düşünce hattı kurdu. Aristophanes ve Ferîdüddîn Attâr’ın kuşlarından ilham alarak sınırlarını eski şehrin dışına, Deyrülzafaran’dan Ateş Beyler Hamamı’na kadar genişleten bu çok katmanlı edisyon; 20 ülkeden 42 sanatçının yapıtlarıyla Mezopotamya’nın şiirsel, politik ve tarihsel hafızasını çağdaş sanatın dilinde yeniden bir araya getirdi.
Bu haber İthaf Sanat’ın Yaz 2026 sayısında yayımlanmıştır.
E-Bülten'e Abone Olun
Sanata dair seçkiler ve yeni içeriklerden ilk siz haberdar olun.
Mardin, taşın, şiirin ve zamanın ötesinde, her köşesi ayrı bir tarihsel katman barındıran kadim bir anlatıcıdır. Ancak bu yıl gerçekleştirilen 7. Mardin Bienali, şehri sadece geleneksel sınırları içinde bırakmadı; çeperlerini genişleterek coğrafyanın derinliklerine, saklı kalmış hafıza mekânlarına doğru güçlü bir yolculuğa çıkardı. 15 Mayıs-21 Haziran 2026 tarihlerinde düzenlenen bienal, sergileme alanını sadece “Yukarı Mardin” ile sınırlamayarak Dara Antik Kenti ve Zindanı, Deyrülzafaran Manastırı ve Kızıltepe Ateş Beyler Hamamı gibi tarihi menzillere yaydı.
Döne Otyam ve Hakan Irmak direktörlüğünde, Çelenk Bafra’nın küratörlüğünde düzenlenen bienal, bu yıl “GÖKzemin” (SKYground) başlığı altında 20 farklı ülkeden 42 sanatçının katılımıyla gerçekleşti. Sergi; inanç, coğrafya, göç, kök, ev, zaman dışılık ve ütopya gibi birçok kavramsal bağlamı sorgulayan yapıtlara ev sahipliği yaptı.
İki kuşun kanadında bir kavramsal pusula
Bienalin felsefi yapısı, Doğu ve Batı edebiyatlarının birbirine zıt gibi görünen iki büyük eserinden ilham aldı. Batı rasyonalizminin ve tiyatrosunun köşe taşlarından Aristophanes’in Kuşlar komedyası ile Doğu mistisizminin ve sufizmin zirvesi Ferîdüddîn Attâr’ın Mantıku’t-Tayr (Kuşlar Meclisi) mesnevisi temeli oluşturdu.
Bienalin “GÖKzemin” başlığı da bu iki edebi eserin ortaya koyduğu karşıtlıkların dengesi olarak görülüyor. Ziyaretçilerini gerçek ve hayal; maddi ve manevi; politik ve poetik olanın kesiştiği noktada buluşturan başlık, aynı zamanda Mezopotamya coğrafyasının kendine has dam kültüründen kuş pencerelerine uzanan hafıza alanıyla bağ kurmaya olanak sağladı. Çünkü bölgede yaşayan insanların zihninde “gökzemin” evlerin üzerindeki “dam” anlamına karşılık geliyor. Gökyüzüyle doğrudan ilişki kurdukları, yıldızların altında uyudukları bu mimari alan, bienal temasını hayatın tam ortasında konumlandırdı.
Deyrülzafaran Manastırı yerleştirmeleri
Süryani manastır geleneğinde Tanrı’nın mekânı olan gökyüzü; ışığın, sesin ve sessizliğin taşıyıcısıdır. Manastırın ağır taş mimarisiyle doğrudan konuşan ve yerel zanaatkârların emeğini çağdaş sanatla birleştiren işler, bu mekânda derin bir karşılık buldu.
Maro Michalakakos – “Yolculuk” (2026): Sanatçı, bölgenin yerel terzileri ve demir işçileriyle el ele vererek manastırın ruhuna dokundu. Manastırın adıyla özdeşleşen safran tonlarındaki kumaşlar; ince el işçiliği, tekstil unsurları ve yedi adet devasa çuvaldızla bir araya geldi. Tavandan sarkan, düğümlenmiş bu uzun form, adeta yapının kendi sinir sistemini dışarı çıkarmış gibi bir omurga hissi yaratıyor. Attâr’ın kuşlarının geçtiği zorlu vadileri anımsatan yapıt, spiritüel olduğu kadar organik bir beden duygusu da barındırıyor.
Canan Dağdelen – “Gökkubbe” (2026): Manastırın avlusunda, yerde konumlandırılmış yuvarlak aynalardan ve tuz halkalarından oluşan bu yerleştirme, tam bir görsel tefekkür alanı sundu. Anadolu Selçuklu mimarisinin kubbe içi detaylarını daire formundaki aynalara sırlayarak aktaran Dağdelen, eserinde muazzam bir optik oyun yaratıyor. Aynaların yarattığı yansımalar, izleyicinin bakışını yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya doğru hareket ettirirken gök ile zemini fiziksel olarak birleştiriyor.
Vahap Avşar – “Arıcılık Çalışmaları” (2026): Manastırın dış duvarına yerleştirilen, Buhara’daki arıcılar ve zanaatkârlarla ortaklaşa üretilen leopar biçimli ahşap arı kovanları, bienalin en organik işlerinden biri. Sanatçı, topluluk ve cemaat fikrini insan dışı varlıklar üzerinden tartışmaya açarken bölgede nesli tükenmiş olan kar leoparının hafızasını da manastır duvarında geri çağırıyor.
Kızıltepe Ateş Beyler Hamamı yerleştirmeleri
Yarım asır sonra kapılarını ilk kez bienal için açan tarihi hamam, bedensel arınma ve suyun hafızasını sanatçıların müdahaleleriyle birleştirdi.
Mehmet Ali Boran – “Diaspora” (2026): Hamamın duvarlarına tek tek yerleştirilen küçük seramik rölyefler, bir tür hafıza arşivi sundu. Bir sabun kalıbı, pasaport kapağı, kırık oyuncak, koyun figürü, mısır koçanı ve kuş kafesi gibi imgeler; insan belleğinin büyük olaylar yerine küçük ayrıntıları nasıl sakladığını gösteriyor. Yapıt, göç, tehcir ve diaspora süreçlerinin geride bıraktığı sessiz kalıntıları seramiğin dokusuyla anıtsallaştırıyor.
Bawer Doğanay – “İsimsiz” (2026): Hamamın tarihi sütunlarına ve tavan tonozlarına yayılan floresan renkli ışık müdahaleleri, mekânın tarihsel durağanlığına çağdaş ve dinamik bir kırılma kazandırıyor.
Hilal Can – “İki Kök Arasında: Bir İçeri Bir Dışarı Bakan Yer” (2026): Hamamın sıcaklık ve soğukluk bölümleri arasında mekik dokuyan, izleyiciyi dişil bir yaratılış anlatısına çeken ve yapının kubbeli mimarisiyle bütünleşen derinlikli bir yerleştirme.
Yukarı Mardin ve Sakıp Sabancı Kent Müzesi
Şehrin geleneksel merkezinde yer alan bu aks, hem tarihsel figürlere saygı duruşunda bulundu hem de modern tahribatları doğrudan yüzümüze çarptı.
Erkan Özgen – “Kırık Ritim” Video Yerleştirmesi (2026): Bir çöp depolama sahasında geçen video çalışması, bienalin en sert ve doğrudan sosyo-politik yapıtlarından biri. Mezopotamya’daki çevre kirliliği ve ekolojik yıkımı odağına alan çalışmada, çöplerden toplanan atık nesnelerin sesleri kadın dengbejin tınısıyla birleşir. Eser, yıkımın ortasında dahi direnme refleksini ortaya koyuyor.
Ekin Kano – “Kew” (2026): Kekliklerin peşinden giderek ekolojik ve kültürel bir araştırma yürüten Kano, Avrupa’da kekliğin bir statü sembolüne dönüşmesi ile Attâr’daki hakikatten sapma metaforunu aynı kuş imgesinde birleştiriyor. Bakteriyel selüloz yüzeylerin Mardin taş duvarlarına fosilleşmiş arkeolojik kalıntılar gibi yerleştirilmesi, Aby Warburg’un “görüntülerin hayatta kalması” teorisini akla getiriyor.
Mıkşiye Nasra Şimmeshindi Saygı Duruşu: Bienal kapsamında, ömrünü Mardin’de geleneksel taş baskı ve Süryani el sanatları üretimine adamış öncü kadın sanatçı Nasra Şimmeshindi’nin mirasına da odaklanıldı. Geleneksel DEQ dövmelerinin ve desenlerinin izini süren sergilemeler, yerel dişil hafızanın korunması açısından büyük önem taşıdı.
Kamusal alan ve Dara Antik Kenti yerleştirmeleri
Mehtap Baydu – “İsimsiz” (Marangozlar Kahvesi, 2026): Marangozlar Kahvesi’nin açık alanında bir bayrak gibi dalgalanan bu çalışma, kan dökülmesini ve çatışmanın büyümesini önlemek için kadınların baş örtülerini çıkarıp tarafların ortasına attığı kadim bir barış geleneğine gönderme yapıyor.
Baydu, bu güçlü geleneği ortaya koyduğu eserinde kendi derisini sembolize eden beyaz bir bayrak formuyla izleyiciye barışın ve kadınların gücünü anımsatıyor.
Zahit Mungan – “Sarı Akrep” Uçurtma Performansı (2026): Mardin’in geleneksel uçurtma kültürünü çağdaş sanata taşıyan Mungan, bölgenin en gizemli canlılarından olan sarı akrebi devasa bir uçurtma formunda gökyüzüyle buluşturdu. Eser, Sakıp Sabancı Mardin Kent Müzesinin tavanında ve merdiven boşluğunda sergilendi, bienalin kapanış gününde de Dara Antik Kenti semalarında uçurtma olarak havalandırıldı. Yerde tehlike ve ölüm saçan akrebin gökyüzünde özgürlük ve şifa imgesine dönüşmesi, bienalin en şiirsel performanslarından biri sayılıyor.
Paralel etkinlikler ve “Eşik” sergisi
7. Mardin Bienali’nin yarattığı bu zengin ekosistem, kentteki bağımsız paralel sergilerle daha da katmerlendi. Bunların en dikkat çekicilerinden biri, İstanbul merkezli Galeri/Miz’in kadim Meyman Sanatevi’nde gerçekleştirdiği “Eşik” başlıklı karma sergisiydi.
Meyman Sanatevinin yaşayan hafızasından ve mimarisinden beslenen sergi, Mezopotamya’yı sabit bir tarihsel zemin olarak değil, üst üste binmiş zamanların oluşturduğu canlı bir eşik olarak ele aldı. Sergide yer alan tüm eserlerin bu projeye özel üretilmiş olması ve sanatçıların kendi bireysel dillerini koruyarak bir aradalık araması, bienalin “GÖKzemin” kavramsal çerçevesini tamamlayan önemli bir bağımsız durak oluşturdu.
Işığın geleceğini bilerek beklemek
7. Mardin Bienali, yerel anlatıcıların, Mardin Artuklu Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğrencilerinin mihmandarlığında ve coğrafyanın kendi kalbini bilen insanların rehberliğinde gezildiğinde gerçek etkisini hissettirdi.
Bienalin son günlerine doğru tarihi kentte yaşanan uzun bir elektrik kesintisinde, tüm Mardinlilerin mum yakmadan, fener açmadan sokaklarda usulca karanlığın geçmesini ve ışığın er geç geleceğini bilerek sabırla beklemesi, aslında “GÖKzemin”in bıraktığı en büyük tortuydu.