Dijital çağın hızına rağmen kâğıt ve kitaplar hâlâ belleğimizin en güçlü taşıyıcıları olmaya devam ediyor. Nedim Sönmez, İzmir’de kurduğu Ege Üniversitesi Kâğıt ve Kitap Sanatları Müzesi ile bu belleği görünür kılıyor ve kültür tarihimizin izlerini geleceğe aktarıyor. Ebru sanatında yaptığı yeniliklerle farklı kapılar aralayan sanatçı, hem araştırmacı hem de koleksiyoner kimliğiyle kâğıdın ve kitabın değerini hatırlatıyor. Kâğıdın dokusu, kokusu ve sesiyle dijital çağda bile vazgeçilmez bir kültürel varlık olduğunu vurgulayan bu yolculuk, iz bırakmanın anlamını yeniden düşündürüyor.
SÖYLEŞİ: EBRU KAŞLI
E-Bülten'e Abone Olun
Sanata dair seçkiler ve yeni içeriklerden ilk siz haberdar olun.
Tarihsel sürece baktığımızda mağara resimlerinden bu yana insanlık hep bir iz bırakma telaşı ile günümüze gelmiş. Mağara duvarlarındaki resimlerden kâğıda gelene kadar uzun zamanlar yaşanmış. Şimdilerde ise sosyal medyadaki paylaşımlarımızla izlerimizi bırakma ve etkileşim alma yarışı içindeyiz. Ancak yine de üzerinde taşıdığı nice değerli izleriyle kâğıt ve kitaplar halen dijital çağa karşı dimdik ayakta… İthaf Sanat’ın bu sayıda sizlerle buluşturacağımız çok değerli konuğu Nedim Sönmez ise “Hayallerin kâğıda döküldüğü yer” diyerek tanımlıyor kitapları.
Nedim Sönmez, izlerin peşinde bir hayat sürmüş. Birikimlerini paylaşma hedefi ise ülkemizin en önemli müzelerinden olan İzmir’deki Kâğıt ve Kitap Sanatları Müzesi’ni kazandırmış. Avrupa’da gezginlerinin Dostluk Albümleri kılavuzluğunda nice değerli bilgilere ulaşan Sönmez, geleneksel ebru sanatının izlerini sürerek ebrunun tarihsel yolculuğundaki bilmediğimiz bilgileri de aktarıyor.
Ve tabii ki sudaki izleri; Nedim Sönmez ebruları… Klasik ebruların ötesinde yeni yaklaşımları ile bambaşka renkler, manzaralar, nilüferler açıyor, kendisinin ebru teknesinde… Nedim Sönmez ile Kâğıt ve Kitap Sanatları Müzesi’nde kelimeler eşliğindeki yolculuğumuz başlasın o zaman…

İZ BIRAKANLARIN İZİNİ GÖSTERMEK
Tarihsel süreçte mağara resimlerinden bu yana insanlık hep iz bırakma telaşıyla günümüze gelmiş. İz bırakmak neden bu kadar önemli?
Güzel bir soru. İnsanlık olarak iz bırakmak ve görünürlüğü sürekli kılmak önemli elbette. Tabii bu kişisel yaklaşımla da ilgili. Herkes aynı telaşın içinde olmayabilir. Örneğin ben bu müzemizle iz bırakıyorum. Ama bıraktığım iz; iz bırakanların izini gösterir kılmak. Ebru sanatında da bir şekilde verdiğim katkılarla iz bırakıyorum. Ama buradaki asıl amacım; üretimle kültüre katkıda bulunmak. Çünkü günümüzde pek çok şey kaybolup gidiyor. Birçok teknik, yüzyıllardan beri süregelen kültürel olgular gibi. Ninemden kalan kadın el işleri koleksiyonum var. Evlenecek genç kızların çeyizlerine, yıllar önce hazırlamış olduğu o el işlerinin korunmasını sağlamaktı amacım. Evet, onları koruyabildim ancak, onların oluşumunu ortaya çıkaran teknikler kaybolup bitti. Yine de bu birikimlerle bile o geçmiş zamana tanıklık edebilmek beni heyecanlandırıyor. İzler ve bırakılan izleri paylaşmak bu nedenle benim için çok önemli.
Müzeler bu izleri taşımaya ve sunmaya aracılık eden önemli alanlar. Bu müzenin önemini paylaşır mısınız?
Ege Üniversitesi Kâğıt ve Kitap Sanatları Müzesi’nin en önemli özelliği, kâğıt ve kitaba dair bütün konuların bir araya getirildiği eşsiz bir müze olması. Hem kâğıt hem kitaba yönelik her konu ve bilgiyi görsel olarak irdeleyebiliyorsunuz. Dünya kültür tarihinin son iki bin yılının vazgeçilmez kıymetlerinden kâğıt ve kitabın uzun soluklu yolculuğunu farklı coğrafyalardan örnekleriyle ziyaretçilere sunan bir müzedir burası.
Türkiye’de ilk olmasının yanı sıra, konunun bu boyut ve zenginlikte ele alındığı bir üniversite müzesi olarak da uluslararası alanda benzersiz konuma sahiptir. Müzemizi, Ege Üniversitesine bağlı eski Levanten köşklerinden 19. yüzyılın Ballian Konutu’nda, 16 odada yaklaşık 700 objeyle kurmuştuk. Bugün ise kişi, kurum ve sanatçıların bağışlarıyla derlenmiş bine yakın obje sergileniyor müzemizde.

Müzeyi gezdiğimizde iki ayrı kattaki odalarda değişik bölümlerden geçerek tarihsel bir gezinti yapabiliyoruz. Bu yerleşimi nasıl dizayn ettiniz?
Değişik konularda 16 odamız var. Kâğıdın üretiminden, sanat eserine vardığı noktaya kadar çok çeşitli aşamalardan örneklerin sergilendiği müzenin giriş katında el yapımı kâğıt üretimi demo odası, organik yazı malzemeleri, dünya renkli kâğıtları, günümüz renkli kâğıt sanatçıları, origami sanatından örnekler, modern kâğıt sanatı bölümleri; üst katında ise kitap sanatları, exlibris, matbaa, sanatçı kitapları, çocuk kitapları, kitap biçimleri, kitaplardaki ustalar, baskı teknikleri, cilt, minyatür kitaplar ve tipografi bölümleri yer almaktadır. Müzemizde kâğıdın geçmişini anlatırken kültürün bu en önemli malzemesinin yüzyıllar öncesinin hangi zor koşullarında, nasıl üretildiğini özellikle vurguluyorum. Kâğıt, 15. yüzyıldan günümüze, dünyanın değişik kültürlerinde birçok teknikle renklendirilmiş, süslenmiş ve değişik amaçlar için kullanılmıştır. “Dünyanın Renkli Kâğıdı / Kâğıdın Renkli Dünyası” adlı bölümde 17. yüzyıldan günümüze değişik tekniklerle üretilmiş 126 orijinal renkli kâğıdı görebilirsiniz. Kalıcı sergi olarak dünyanın en büyük renkli kâğıt koleksiyonudur burası. Ayrıca “Kitaplardaki Ustalar” bölümümüz de çok özeldir. İçinde sanatçıların orijinal eserlerine yer veren kitapların kimisi doğrudan sanatçı tarafından basılmış, kimisi ise baskı aşamasında sanatçının kontrolünde baskı atölyelerinde yaptırılmıştır. Bu bölümde Matisse, Picasso, Miro, Chagall, Dubuffet, Kandinsky, Hans Arp, Otto Dix, Renoir, Manet’nin özgün baskılarını içeren eserler sergilenmektedir. Ayrıca dünyanın dört bir tarafından yüze yakın objenin yer aldığı çok zengin bir “Kâğıt Sanatı” odamız bulunuyor.
Peki, sizde bu fikir nasıl oluştu, çıkış noktanız neydi, kurulum aşamalarınız nasıl gelişti?
Ben hayatımın 25 yılını Almanya’da geçirdim. Burada, 1981-82 yıllarında dünyanın ilk ebru sanat galerisini açtım. Güney Almanya’da Konstanz şehrinde Papirüs Ebru Galerisi ismi ile faaliyetlerimize başladık. Pratik ebru çalışmalarımın yanı sıra ebrunun tarihini araştırmaya başladım. İnanılmaz kaynaklara ulaştım. Yurt dışında bizden çok daha fazla kaynak var. Böylelikle kaynaklarım da birikmeye başlamıştı. Türkiye’ye dönerken yaklaşık 70 kutu kitapla gelmiştim. Avrupa’da kendimi gerek ebruda gerekse kâğıt ve kitap sanatlarında çok iyi yetiştirdim. Çok iyi ciltleme yapmayı öğrendim. Onun dışında bir koleksiyonerdim. İstanbul gravürleri koleksiyonum vardı. Kadın el işleri koleksiyonum var. Evim bir müze gibiydi. Sanatçı kitapları koleksiyonum var. Renkli kâğıt koleksiyonum var. Hayatım boyunca bütün varımı yoğumu, bu özel değerlere yatırdım. Ege Üniversitesine, kurup yönettiğim bir sanat merkezinde verdiğim bir seminer sonrasında dönemin Ege Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Candeğer Yılmaz’ın teklifiyle müze kurma fikri oluştu. 2012 yılına kadar üniversitenin başka birimine hizmet veren Ballian Köşkü, çok kısa sürede restore edilerek Kâğıt ve Kitap Sanatları Müzesi olarak hizmete açıldı. Emekli olduğum 2019 yılı başına kadar Müze Koordinatörü olarak görev yaptım. O dönem yardımcım olan Dr. Seda Ağırbaş ile birlikte 1400’e yakın grup gezdirmişiz. Seda Hanım halen müzenin yöneticisi.


Müzede en çok ilgiyi hangi alan ve objeler çekiyor?
Çocuklar ilgiyle dinliyor, izliyor. Dünyanın dört bir yanından gelen rengârenk üç boyutlu Pop-Up kitapların yer aldığı çocuk kitapları odamız çok ilgi çekiyor. Almanya’da bulup getirdiğim dünyanın en küçük kitabı ve en hafif kâğıdın sergilendiği alan, kâğıt değirmeni ve el yapımı kâğıt demo odası, usta sanatçıların gerçek eserlerinin yer aldığı kitaplar müzenin gözdeleri arasında.
Ebru sanatı ile ilgili gerçeklerin peşine düşmeniz sizi önemli izlere ulaştırmış. Renklerle yolculuğunuzu paylaşır mısınız?
Almanya’ya yerleştikten sonra, 1980 yılındaki bir İtalya gezisi sırasında yüzyılların Türk sanatı olan ebrunun, orada İtalyan ve Fransız sanatı olarak tanıtıldığına şahit oldum. Buna tepkisiz kalamadım ve ebru sanatının her yönüyle ilgilenmeye başladım. Ebru için anlatılan tarihsel sürecin gelişimi konusunda farklı bilgilere ulaştım. Albert Haemmerle 1961 yılında yayınlanan “Buntpapier” (Renkli Kâğıt) isimli eserinde Dostluk Albümlerinden bahseder. Bu defterler anı defterleri gibi gezip gördükleri yerlerden ya da yeni tanıştıkları insanlardan defterlere bırakılan izlerden oluşuyor. Bu defterler oluşurken kâğıtları da ayrı bir önem taşıyordu. İstanbul’u 16. yüzyılın son çeyreğinde ziyaret eden gezginlerin albümlerinde ebru ve diğer renkli kâğıtlara rastlıyoruz. O dönem İstanbul, dünyanın ilk ve tek renkli kâğıt merkezi. Ebrunun Avrupa’ya İstanbul’dan gittiğinin kanıtı bu anı defterleridir. 1560-1650 yıllarından yaklaşık 1500 albümü inceledikten sonra, şimdiye kadar bilinmeyen, renkli kâğıt içeren 240’tan fazla yeni albüm ortaya çıkardım. Dolayısıyla ülkemizde ebru tarihini yazarken başlangıç dönemine ait yalnızca birkaç örnek yazılabiliyorken arşivimde o yıllarda İstanbul’dan gitmiş, bilinmeyen en erken dönem ebru tarihimize ışık tutacak birkaç bin ebru ve diğer renkli kâğıt örneklerimiz var.

Sadece tarihsel süreci değil, ebru tekniği ve yaptığınız manzaralı ebrularla da katkı sağladığınızı görebiliyoruz. Manzaralı ebrular nasıl oluştu?
Diğer sanat teknikleriyle kıyaslanabilecek derin bir anlatım gücü vardır ebrunun. Ebrunun geleneksel dokusunu da koruyarak rahatsız etmeyen bir yeniliğe sokulması ebru kariyerimin başlangıcından beri benim için önemliydi. Eserlerimde ebruya tamamıyla bir yabancılaşma söz konusu değil. Klasik motifler oluşan bütünün parçaları olarak tablolarımda uygun yerlerini buluyorlar. Ebru tadını alırsınız ama yepyeni boyutlarda. Ebru zaten yüzyıllardan beri kendi içinde çağına göre devamlı yenilikler yaşamış bir sanat. Manzaralı ebrulara gelirsek en büyük esin kaynağım günün her vaktinde sunduğu harikulade renkleriyle beni büyüleyen doğadır. Almanya’da Bodensee Gölü’nün kıyısında, Konstanz şehrinde yapmaya başladığım resimlerimde; göl kıyısındaki ağaçlar, sisli doğa, Alpler ebru teknesinde de yerini aldı. Türkiye ziyaretlerimden dönüşte İstanbul hasretinin sonucuyla ebru teknemde İstanbul konularını işlemeye başladım. Sarayburnu, Adalar, Rumeli Hisarı gibi. Üniversite yıllarında Adalar’da dalmaya giderdim, sanıyorum ki o zamanlardan esintilerle de ebru teknemde su altı manzaraları oluştu.
